پس از سالها شاهد افتخار آفرینی دوباره ایران در جشنواره فیلم اسکار بودیم و انیمیشن در سایه سرو توانست جایزه اسکار را بدست آورد. در این مقاله از مجله بدونید میخواهیم داستان و قصه انیمیشن در سایه سرو پرداخته و نقد کوتاهی از آن را بخوانیم و صحبتهایی از پیچیدگیهای ساخت آن از زبان شیرین سوهانی و حسین ملایمی که آن را خلق کردهاند، بخوانیم؛ پس خواندن این مطلب را از دست ندهید.
آشنایی با انیمیشن در سایه سرو
بهتازگی نام انیمیشن در سایه سرو به کارگردانی مشترک شیرین سوهانی و حسین ملایمی در فهرست نامزدهای جوایز اسکار 2025 درخشید و پس از سالها، بار دیگر نام ایران را در بین هنر هفتم زنده کرد و توانست برندهی 4 جایزه اسکار برای کشورمان باشد.
«در سایه سرو» اثری ضد جنگ است که به عمق احساسات انسانی میپردازد. این انیمیشن کوتاه، داستان خانوادهای را روایت میکند که جنگ بر زندگیشان سایه افکنده است، اما با وجود تمام آسیبها، حاضرند برای حفظ یک موجود زنده، از خودگذشتگی کنند. این فیلم پیش از این نیز در جشنوارههای بینالمللی مختلف، افتخاراتی کسب کرده بود.
” انیمیشن در سایه سرو با تمرکز بر تاثیرات روحی و روانی جنگ بر بازماندگان، به بررسی پیامدهای ناگوار جنگ و اهمیت حفظ ارزشهای انسانی میپردازد. “
قصه انیمیشن در سایه سرو چیست؟
انیمیشن در سایه سرو با تمرکز بر زندگی پدری که سالها پیش، در پی حملات هوایی، کشتیاش آتش گرفته و همسرش را از دست داده، روایتی از بحران روحی ناشی از جنگ ارائه میدهد. این پدر، که هنوز نتوانسته با آسیبهای روحی خود کنار بیاید، در مواجهه با یادآوریهای جنگ، دچار پرخاشگری شده و رفتارهایی از سر درماندگی نشان میدهد.
دخترش، تنها همدم او در این جزیره کوچک، در تلاش برای آرام کردن پدر، با استیصال دست و پنجه نرم میکند. این انیمیشن کوتاه، به ظرافت زندگی فردی مبتلا به اضطراب پس از حادثه را به تصویر میکشد و با استفاده از تمهیدات هنری، شدت حملات روحی بیمار را به نمایش میگذارد. قابل توجه است که کارگردانان، بدون اشاره مستقیم به جنگ ایران و عراق، به مفهوم عام جنگ و پیامدهای دردناک آن میپردازند.
فیلم در سایه سرو با تکیه بر جزئیات دقیق و استفاده از تمهیدات بصری، احساسات درونی شخصیتها را به تصویر میکشد. در عین سادگی، مفاهیم عمیقی را منتقل میکند و بدون استفاده از دیالوگهای مستقیم، احساسیترین لحظات بین شخصیتها را به نمایش میگذارد. در صحنهای که دختر آماده ترک خانه میشود، پدر بهطور مستقیم مانع رفتنش نمیشود، اما تصویر روحی او که دور دختر میپیچد، تردیدها و دردهای درونی دختر را در رها کردن پدر به نمایش میگذارد. همچنین، تلاشهای دختر برای نجات نهنگ به گل نشسته، با استفاده از سطلهای آب و تکهپارچههای رنگی، امید و تلاش او برای زنده نگه داشتن امید را نشان میدهد. این فیلم، از تفاهمی درونی و ناگفته بین پدر و دختر سخن میگوید؛ پدری که از جنگ خسته شده و دختری که او را به چالش جدیدی دعوت میکند.
مسئله مهمی که در این انیمیشن ایرانی وجود داشته اینست که، کلام جای خود را به عناصر بصری و شنیداری داده است. تغییر حالت و رنگ چهرهها، اندازه نماها، حرکت نور، افکتهای صوتی و کاتهای سریع، همگی در کنار موسیقی، احساسات را به تصویر میکشند. موسیقی نیز با همراهی با صحنهها، روح مخاطب را با خود همراه نموده و جذابیتهای بصری، افکتها، بازی با نور و رنگ و موسیقی، جایگزین کلام در فیلم شدهاند.
نقد در سایه سرو
«توجه: امکان اسپویل انیمیشن وجود دارد»
در چند به نقد انیمیشن در سایه سرو پرداخته و یه صورتی متفاوت آن را بیان میکنیم اما توجه داشته باشید که امکان لو رفتن داستان در سایه سرو وجود دارد. توصیه میکنیم به صورت گذاری خوانده و به سراغ صحبتهای کارگردانهای این اثر فاخر ایرانی در بخش بعدی مقاله بروید.
-
شروع پرتنش و نمادین:
انیمیشن با صحنهای پر از تنش و نمادهای شکست آغاز میشود. شیشههای شکستهی چسبخورده، برای بسیاری از ما ایرانیان یادآور جنگ و ویرانیهای گذشته است. با این حال، به مرور مشخص شده که دشمن اصلی دیگر بیرونی نیست، بلکه این شکستگیها نتیجهی حملات گذشتهای است که به نبردی درونی تبدیل شدهاند.
-
روایت ظریف ضدجنگ:
فیلم از همان ابتدا پیام ضدجنگ خود را بهصورت مستقیم و تحمیلی به مخاطب ارائه نمیدهد. در عوض، ابتدا بر شخصیتها و احساسات عمیق آنها تمرکز میکند. صدای شکستن شیشهها، حس اضطراب و نگرانی را به مخاطب منتقل نموده و او را در فضای فیلم غرق میسازد.
-
شخصیتها و رنجهایشان:
با چند بُعد سروکار داریم! مردی که بیش از هر چیز به خودش آسیب میزند، گویی در تلاش برای فرار از خاطرات دردناک گذشته است. دختری که در نجات پدرش ناتوان میباشد و مظلومیتش قلب مخاطب را به درد میآورد. همهچیز در این خانه شکستهست، از اشیا تا آدمها، گویی جنگ بر تمام جنبههای زندگی آنها سایه افکنده است.
-
تمهیدات بصری تاثیرگذار:
صحنههایی مانند حلقه شدن پدر دور دختر برای جلوگیری از رفتنش، یا تغییر رنگ صورت پدر به آبی (شاید به دلیل ارتباطش با دریا)، از جمله تمهیدات بصری جذاب و نمادین فیلم هستند. شکستن فیزیکی شخصیتها، مانند افتادن پدر در ساحل، به زیبایی و با ظرافت نمایش داده میشود.
-
تغییر با حضور نهنگ:
با ظهور یک نهنگ در ساحل، زندگی که پیش از این بیمعنا به نظر میرسید، دلیلی برای مبارزه پیدا میکند. پدر، که زمانی در جنگ همسر و کشتیاش را از دست داده بود، اینبار برای نجات نهنگ و در حقیقت برای نجات خودش و رابطهاش با دخترش وارد مبارزه میگردد. این تغییر، نقطهعطفی در روایت فیلم است.
پیچیدگیهای ساخت انیمیشن در سایه سرو
شیرین سوهانی و حسین ملایمی، دو هنرمند ایرانی فارغالتحصیلان کارشناسی ارشد کارگردانی انیمیشن از دانشگاه هنر تهران و بهترتیب کارشناس صنایع دستی و گرافیک بوده، و خالق انیمیشن کوتاه تحسینشدهی «در سایهی سرو» میباشند.
در کنار جایره اسکار، انیمیشن در سایهی سرو علاوه بر کسب افتخارات متعدد داخلی از جمله تندیس طلایی بهترین فیلم انیمیشن، بهترین طراحی کاراکتر و بهترین انیمیت در دوسالانه پویانمایی تهران، در سطح بینالمللی نیز به موفقیتهای چشمگیری دست یافته است. از جمله این افتخارات میتوان به نامزدی بهترین فیلم کوتاه در هشتادمین دوره جشنواره ونیز و نامزدی جایزه کریستال در جشنواره انسی، معتبرترین فستیوال انیمیشن جهان، اشاره کرد. در ادامه صحبتهای شیرین سوهانی و حسین ملایمی کارگردانان انیمیشن در سایه سرو را میخوانیم که در رسانه دیدهنر منتشر شده است.
کارگردانان انیمیشن در سایه سرو با این اینکه «این انیمیشن 20 دقیقهای، با تکنیک دوبعدی دستی و بهصورت فریم به فریم ساخته شده» گفتند: این تکنیک یکی از سختترین روشهای ساخت انیمیشن میباشد که نیاز به زمان زیاد و مهارت بالایی دارد.
حسین ملایمی و شیرین سوهانی در خصوص داستان آن نیز افزودند: داستان انیمیشن کوتاه در سایه سرو، درباره پیچیدگی روابط عاطفی در یک خانوادهای است که از جنگ آسیب دیدهاند. خانوادهای متشکل از یک پدر و یک دختر که در منطقهای دورافتاده در حاشیه خلیج فارس زندگی میکنند. پدری که در دوران جنگ تحمیلی ناخدا بوده و پس از حمله جنگندهها به عارضه اختلال استرس پس از سانحه دچار میگردد و حالا پس از گذشت سالها، شاهد یک روز خاص در زندگی این دو شخصیت هستیم.
این دو هنرمند از سختیهای ساخت این اثر سینمایی نیز اینگونه میگویند: فیلمهای کوتاهی که با این تکنیک ساخته میشوند، به دلیل سختی آن، کمتر از 10 دقیقه هستند. اما فیلمنامهای که نوشته بدویم به حداقل 15 دقیقه زمان نیاز داشت. برای همین حاضر نشدیم از سختی کار گذشته و داستان را کوتاه کنیم، چراکه میتوانست به فیلمنامه آسیب بزند. انتخاب این تکنیک علاوه بر تناسب با داستان، به دلیل علاقه شخصی و تجربه بیشتر ما در تولید انیمیشنهای این سبکی بود.
کارگردانان انیمیشن در سایه سرو به سختیهای خود اشاره داشته و گفتند: برای صرفهجویی در هزینهها و رسیدن به نتیجه مطلوب، بخش زیادی از کارهای اجرایی را خودمان انجام دادیم. از طراحی شخصیتها تا متحرکسازی و تدوین، همه را بر عهده گرفتیم.
حسین ملایمی و شیرین سوهانی بیان داشتند: تیم تولید ما کمتر از ۲۰ نفر بود که در مقایسه با پروژههای مشابه خارجی، عدد بسیار پایینی است. پروژههای خارجی معمولاً با حمایت مالی چندین اسپانسر همراه هستند که به آنها اجازه میدهد از افراد متخصص بیشتری استفاده کنند و تولید را سریعتر پیش ببرند. اما ما انیمیشن در سایه سرو را با هزینه شخصی و بدون حمایت مالی ساختیم. البته پس از اتمام فیلم، با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای فروش نیمی از سهام فیلم مذاکره کردیم.
این دو هنرمند در مورد ایده ساخت نیز گفتند: نقطه شروع داستان فیلم در سایه سرو از آنجا شکل گرفت که تصمیم گرفتیم برای اولین بار یک انیمیشن را به صورت مشترک کارگردانی کنیم. به همین دلیل سراغ موضوعی رفتیم که دغدغه هر دوی ما بود؛ مانند موضوع خانواده و روابط عاطفی بین پدر و فرزند. در ابتدا با یک ایده ساده شروع کردیم و قصد نداشتیم از قبل یک مضمون خاص را سرلوحه فیلممان قرار دهیم. میخواستیم اجازه بدهیم داستان راه خودش را بیابد.
آنها ادامه دادند: این ایده ساده در ابتدا درباره یک پدر و پسر نوازنده بود و داستان حول محور مهاجرت در شهری مانند تهران میچرخید. اما پس از مدتی به دو شخصیت پدر و دختر و مکان زندگیشان در جنوب کشور رسیدیم. با تغییر لوکیشن به سمت جنوب و اضافه شدن عناصری مانند دریا و لنج، مسیر داستان تغییر کرد و سرانجام به فیلمنامه نهایی رسیدیم.
انیمیشن در سایه سرو را باید دید
از اینکه با نقد و بررسی انیمیشن در سایه سرو همراه بودید ممنونیم. در سایه سرو، اثر هنری است که پیچیدگیهای زندگی را در قالبی چشمنواز بیان کرده و ما شاهد فیلمی انسانی، دقیق و ترکیبی از تلخی و شیرینی در 20 دقیقه هستیم. میتوان اینگونه گفت که حضور درخشان این انیمیشن در جشنوارههای بینالمللی به دلیل ترکیب موفق فرم و محتوا، و البته وجود کارگردانی هنرمندانه حسین ملایمی و شیرین سوهانی میباشد.
