دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر چه بود؟

این شب‌ها شاهد بازپخش سریال یوسف پیامبر هستیم و علاقه‌مندان به آن، شب‌ها دوباره این سریال تاریخی را می‌بینند. سؤال بسیاری از علاقه‌مندان تاریخ این است که «دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر چه بود؟». پاسخ این است که مصر باستان کشوری چندخدایی بود و قداست فراعنه در رأس این نظام مذهبی قرار داشت. مردم مصر به الهه‌ها و خدایان متعددی مثل رع (خدای خورشید)، اسیرس (خدای جهان مردگان)، آمون و … اعتقاد داشتند. فرعون‌ها خود را تجسم خدایان می‌دانستند و تصویرشان در معابد حک شده بود.

یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر تغییر محسوسی نکرده و همان پرستش خدایان متعدد را ادامه داده‌اند. در واقع دین و آیین مصر بعد از حضرت یوسف نیز همان بت‌پرستی کهن بود و جامعه مصر همچنان پیرو فرهنگ چندخدایی باقی ماندند.

حکومت مصر بعد از یوسف پیامبر

آنطور که مجله اینترنتی بدونید متوجه گردید، پس از دوران وزارت یوسف حکیم در دربار مصر، حکومت فراعنه همچنان در دست سلسله‌های کهن آن کشور باقی ماند. اگرچه سلسله دقیق حکمران یوسف (علیه‌السلام) مشخص نیست، اما شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پس از مدتی فرعونانی مانند آمنهوتپ سوم و سپس پسرش آمنهوتپ چهارم (که به اخناتون معروف است) بر مصر فرمانروایی کردند. آمنهوتپ چهارم در سال‌های اولیه سلطنت خود دست به تحولات مذهبی زد؛ او نام خود را به «اخناتون» یعنی خادم آتون تغییر داد و در سال نهم سلطنت، خدای خورشید «آتون» را خدای یگانه مصر اعلام کرد.

مرگ اخناتون در هفدهمین سال پادشاهی موجب شد آیین یکتاپرستی او دوام نیابد. فرعون بعدی، توت‌عنخ‌آمون (فرعون خردسال)، فرمان داد عبادت «آتون» متوقف شود و پرستش خدایان سنتی مصر مثل آمون از سر گرفته گردد. بدین ترتیب، پایتخت جدید یکتاپرستی (شهر آمِرن) کنار گذاشته شد و فرهنگ بت‌پرستی قدیم دوباره احیا گردید. پس از توت‌عنخ‌آمون نیز فرعون‌هایی مثل آی و حورمحب دستور احیای خدایان سنتی را دادند و مصر تا ظهور حضرت موسی همچنان جامعه‌ای چندخدایی باقی ماند. بنابراین دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر نیز ادامه‌دهنده همان بت‌پرستی پیشین بود.

بعد از حضرت یوسف (ع) مصر چه شد؟

همان‌طور که گفته شد، پس از فوت حضرت یوسف (ع) سال‌ها گذشت اما اعتقادات دینی مردم مصر دگرگون نشد. آنان همچنان به خدایان متعدد و بت‌های محلی خود معتقد بودند. یکتاپرستی اخناتون تنها برای چند دهه برقرار بود و پس از مرگ او آیین باستانی مصر به سرعت از سر گرفته شد. به عبارت دیگر، دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر بدون هیچ تحول اساسی ادامه یافت و فرهنگ بت‌پرستی همانند گذشته در سراسر کشور برجا ماند.

اسطوره اوزارسیف و حضور نمادین موسی

علاوه بر یافته‌های باستانی، مورخان کلاسیک داستان‌هایی درباره تغییرات دینی مصر نقل کرده‌اند. برای مثال مانتو (تاریخ‌نگار دوران بطلمیوسی) حکایتی عجیب دارد که در آن شخصی به نام «اوزارسیف» شورشی به پا می‌کند و معابد مصر را تخریب می‌نماید و در پایان نام خود را به «موسی» تغییر می‌دهد! اگرچه این داستان ریشه تاریخی ندارد و بیشتر جنبه ضددینی دارد، برخی پژوهشگران معتقدند این روایت ترکیبی از چند رویداد تاریخی (مانند اصلاحات دینی اخناتون) است و کسی آن را باور نمی‌کند! اما این داستان نیز نشان‌دهنده آن است که در حافظه تاریخی مصر به‌طور رسمی جایی برای «دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر» تعیین نشده است.

پس از وفات حضرت یوسف‌ (ع)، دوران آرامش و رفاه مردم و بنی‌اسرائیل به پایان رسید. او تا زمان حیاتش میان مردم مصر و خاندان یعقوب (ع) صلح و عدالت برقرار کرده بود، اما پس از وفات او، پادشاهان جدید دیگر به خاندان یوسف علاقه‌ای نشان ندادند. به مرور، بنی‌اسرائیل از جایگاه اجتماعی پیشین سقوط کردند و حتی در نسل‌های بعد، به بردگی گرفته شدند. این وضعیت چند قرن ادامه یافت تا اینکه خداوند حضرت موسی‌ (ع) را مبعوث کرد تا آنان را از ظلم فرعون نجات دهد. در واقع، با فوت یوسف، مصر از دوران توحید و عدالت، به باورهای کهن بازگشت.

چند نکته که باید بدانید

• چندخدایی مصر: دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر همچنان چندخدایی باقی ماند و مصریان به خدایان گوناگونی مانند رع، اسیرس، آمون و سایر ایزدان اعتقاد داشتند.

• دوره یکتاپرستی موقت: در سده چهاردهم قبل میلاد، پادشاهی مانند اخناتون تنها عبادت «آتون» را مجاز دانست و دین یکتاپرستی کوتاهی در مصر برقرار کرد.

• بازگشت بت‌پرستی: پس از مرگ اخناتون، فرعون‌های بعدی آیین «آتون» را کنار گذاشتند و مجدداً خدایان سنتی مصر را احیا کردند؛ در واقع، دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر بار دیگر همان بت‌پرستی دیرین بود.

• نبود اسناد مستقیم: هیچ کتیبه مصری معتبری به حضرت یوسف یا حضرت موسی اشاره نکرده است. از همین رو، در اسناد باستانی درباره دین مردم مصر بعد از حضرت یوسف نیز ثبت نشده است.

چرا نامی از موسی و یوسف در تاریخ مصر نیست؟

نبود نامی روشن از حضرت موسی و حضرت یوسف در اسناد باستانی مصر دلایل گوناگونی دارد. نخست، مصریان باستان عادت داشتند شکست‌ها و رویدادهای شرم‌آور را از تاریخ رسمی خود حذف کنند؛ چنان‌که در مورد حملات یا شورش‌های داخلی نیز چنین کردند. خروج بنی‌اسرائیل از مصر، که دربردارنده‌ی غرق شدن فرعون و رسوایی دستگاه حاکم بود، طبیعتاً در کتیبه‌های رسمی ثبت نمی‌شد.

دوم آنکه اسامی پیامبران ممکن است در زبان مصری شکل دیگری داشته‌اند که امروز قابل تشخیص نیست. برای نمونه، شاید یوسف (ع) با نامی مصری خاصی در متون آمده باشد که با تلفظ عبری یا عربی او متفاوت است. در نتیجه، نبود نام صریح در منابع مصری، دلیلی بر نبود آن‌ها در تاریخ واقعی نیست، بلکه بازتابی از شیوه خاص ثبت تاریخ در مصر باستان است.

بیشتر بخوانید: بعد از یوسف کی پیامبر شد؟

بعد از حضرت یوسف چرا مردم مصر بت‌پرست شدند؟

دلیل اصلی بازگشت مردم مصر به بت‌پرستی پس از حضرت یوسف، ریشه در فرهنگ دیرینه و ساختار مذهبی مصر باستان داشت. جامعه مصر هزاران سال پیش از یوسف دارای نظام دینی پیچیده‌ای بود که بر پایه چندخدایی و پرستش نیروهای طبیعت بنا شده بود. هر منطقه خدایی مخصوص به خود داشت و کاهنان در جامعه قدرت فراوانی داشتند. هنگامی که یوسف (ع) در مصر قدرت یافت، توحید را در محدوده‌ای محدود گسترش داد، اما این ایمان بیشتر در میان نزدیکانش و بنی‌اسرائیل و بخشی از جامعه نفوذ کرد و نه در میان عموم مردم. پس از مرگ او، نظام کهن مذهبی به سرعت بازسازی شد و کاهنان و فراعنه دوباره قدرت یافتند. بنابراین، بازگشت به بت‌پرستی نه از روی بی‌اعتقادی به یوسف، بلکه ناشی از پیوند عمیق مردم با فرهنگ دینی دیرپایشان بود.

قبر حضرت یوسف کجاست؟

براساس روایات دینی، حضرت یوسف (ع) در زمان وفات در مصر به خاک سپرده شد، اما هنگام خروج بنی‌اسرائیل از مصر به فرمان حضرت موسی (ع)، پیکر او را از مصر بیرون بردند تا در سرزمین اجدادی‌اش، کنعان، دفن کنند. بنابر سنت یهودی و منابع اسلامی، آرامگاه او در شهر نابلس یا شکیم امروزی در کرانه باختری رود اردن قرار دارد. این مکان تا امروز به عنوان مزار حضرت یوسف شناخته می‌شود و همواره زیارتگاه یهودیان، مسلمانان و گاه مسیحیان بوده است. با این حال، از دیدگاه باستان‌شناسی، اثبات قطعی آن دشوار است، زیرا شواهد تاریخی مستقیم از جابه‌جایی جسد در دست نیست؛ اما باور دینی و سنتی در میان ادیان ابراهیمی، محل کنونی را همان آرامگاه حضرت یوسف می‌داند.

کنعان امروز در کجا قرار دارد؟

با توجه به پخش سریال یوسف پیامبر، بخشی از مردم علاقه‌مند هستند که بدانند کنعان کجاست؟! سرزمین کنعان در متون دینی و تاریخی به ناحیه‌ای گفته می‌شود که در شرق دریای مدیترانه قرار داشت و شامل بخش‌هایی از سرزمین‌های امروزی فلسطین، اسرائیل، اردن، لبنان و جنوب غربی سوریه بود. این سرزمین، زادگاه حضرت ابراهیم (ع) و محل زندگی خاندان یعقوب (ع) بود و بعدها بنی‌اسرائیل پس از خروج از مصر به آن بازگشتند. در دوران باستان، کنعان منطقه‌ای حاصلخیز و راهبردی میان مصر و بین‌النهرین به شمار می‌رفت. امروزه اگر بخواهیم محدوده‌ی تاریخی کنعان را روی نقشه مشخص کنیم، تقریباً با کرانه باختری رود اردن و سرزمین‌های اشغالی فلسطین هم‌پوشانی دارد.

کلام آخر

به طور خلاصه، دین مردم مصر بعد از یوسف پیامبر همچنان بت‌پرستی سنتی بود و هیچ تغییر اساسی در اعتقادات عمومی رخ نداد. تنها استثناء کوتاه‌مدت آن بود که اخناتون عبادت آتون را در مصر رواج داد، اما پس از مرگ او این اصلاحات کنار گذاشته شد و مصر دوباره به پرستش خدایان متعدد روی آورد. به عبارت دیگر، دین و آیین مصریان بعد از حضرت یوسف همان دیانت باستانی و چندخدایی آنها بود. یافته‌های تاریخی در اسناد و همینطور اهرام مصر نشان می‌دهد این ادامه پرستش خدایان متعدد بدون تغییر باقی ماند.

❓ سؤالات متداول درباره دین مردم مصر بعد از حضرت یوسف (ع)

1. پس از حضرت یوسف (ع)، دین مردم مصر چه بود؟

بعد از وفات حضرت یوسف (ع)، مردم مصر به‌تدریج از آیین توحیدی او فاصله گرفتند و دوباره به پرستش خدایان باستانی مصر (چون رع، آمون و ایزیس) بازگشتند.

2. آیا آیین یکتاپرستی یوسف در مصر باقی ماند؟

بله، برای مدتی کوتاه در میان برخی از مصریان و به‌ویژه در خاندان‌هایی که با بنی‌اسرائیل در ارتباط بودند، یکتاپرستی حفظ شد، اما با گذر نسل‌ها این ایمان کم‌رنگ شد و در سطح عمومی از بین رفت.

3. چه خدایانی پس از یوسف پیامبر در مصر پرستش می‌شدند؟

مردم مصر خدایان متعددی چون آمون-رع (خدای خورشید)، اوزیریس (خدای مردگان)، ایزیس (الهه باروری و جادو) و حورس (خدای آسمان) را می‌پرستیدند. پرستش این خدایان با معابد، کاهنان و آیین‌های مخصوص انجام می‌شد.

4. نقش حضرت موسی در بازگرداندن دین مردم چه بود؟

حضرت موسی (ع) پس از قرن‌ها شرک و ظلم در مصر مبعوث شد تا بنی‌اسرائیل را از بردگی نجات دهد و آنان را دوباره به سوی خداوند یکتا و آیین توحید بازگرداند. در زمان او، بیشتر مصریان به خدای واحد ایمان نیاوردند؛ تنها عده‌ای معدود ایمان آوردند و بیشتر مردم پس از غرق شدن فرعون نیز در شرک خود باقی ماندند.

5. آیا دین یوسف (ع) در مصر تأثیری پایدار گذاشت؟

از نظر تاریخی، دین حضرت یوسف (ع) تأثیری فرهنگی و اخلاقی برجای گذاشت و بسیاری از برده‌ها آزاد شده و بسیاری از زورگویان مجازات؛ ولی به‌دلیل قدرت ساختار آیینی و کاهنان مصر، یکتاپرستی او در سطح ملی پایدار نماند.

بیشتر بخوانید: اسرار تابوت‌های مصریان باستان

این مقاله را از دست ندهید: زلیخا چگونه مرد؟ آسنات زلیخا را کشت؟