تنگه باب المندب کجاست؟ اگر باب المندب بسته شود چه می‌شود؟

تنگه باب المندب یکی از همان نقاطی است که روی نقشه کوچک به نظر می‌رسد، اما در عمل می‌تواند مسیر انرژی، تجارت و امنیت یک منطقه بزرگ را تغییر دهد. این گذرگاه باریک، دریای سرخ را به خلیج عدن و سپس به اقیانوس هند وصل می‌کند و به همین دلیل، هر تنش در آن فقط یک مسئله محلی نیست؛ بلکه می‌تواند به زنجیره تامین جهانی، قیمت نفت و مسیر کشتی‌ها سرایت کند.

تنگه باب المندب کجاست؟

یکی از پرتکرارترین سوالات کاربران این است که موقعیت دقیق این گذرگاه کجاست و چرا موقعیت آن تا این حد حساس است؟ تنگه باب المندب در جنوب دریای سرخ قرار دارد و به‌نوعی دروازه ورود و خروج این دریا به سمت خلیج عدن است. این تنگه در یک سوی خود به یمن و در سوی دیگر به جیبوتی و اریتره می‌رسد و همین جای‌گیری، آن را به یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های استراتژیک جهان تبدیل کرده است.

این تنگه در جنوب غربی قاره آسیا و شمال شرقی قاره آفریقا قرار گرفته است. اگر به باب المندب در نقشه جهان نگاه کنید، متوجه می‌شوید که این نقطه، باریک‌ترین مسیر آبی در شاخ آفریقا و شبه‌جزیره عربستان است.

باب‌المندب بین چه کشورهایی قرار دارد؟

تنگه باب‌المندب بین شبه‌جزیره عربستان و شاخ آفریقا قرار دارد و به‌طور مشخص بین این کشورها واقع شده است:

• در سمت آسیایی: Yemen
• در سمت آفریقایی: Djibouti و Eritrea

این تنگه، دریای سرخ را به Gulf of Aden وصل می‌کند و یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان برای تجارت و انتقال نفت است. نام «باب‌المندب» هم معمولاً به معنی «دروازه اشک‌ها» ترجمه می‌شود.

از نظر کارکرد، تنگه باب المندب حلقه اتصال دریای سرخ به خلیج عدن و سپس به اقیانوس هند است. این یعنی کشتی‌هایی که از آسیا به مدیترانه، اروپا یا شرق آفریقا می‌روند، در بسیاری از سناریوها به این گذرگاه وابسته‌اند. به همین دلیل، در تحلیل‌های حمل‌ونقل دریایی، باب المندب فقط یک تنگه نیست؛ بلکه بخشی از یک مسیر بزرگ‌تر به نام مسیر دریایی باب المندب است.

مشخصات فیزیکی و ابعاد تنگه باب المندب

در منابع معتبر، عرض کلی تنگه حدود 20 مایل یا 32 کیلومتر ذکر شده و در باریک‌ترین بخش، حدود 18 مایل یا 29 کیلومتر پهنا دارد. البته برخی دیگر هم، عرض کلی این گذرگاه آبی از کرانه یمن تا ساحل جیبوتی چیزی حدود 26 تا 29 کیلومتر است. جزیره‌ای به نام «پریم» (یا میون) که متعلق به یمن است نیز، این تنگه را به دو کانال شرقی و غربی تقسیم کرده است.

کانال شرقی که به نام «تنگه اسکندر» شناخته می‌شود، باریک‌ترین قسمت مسیر است و تنها حدود 3 کیلومتر عرض دارد. بیشتر کشتی‌های کوچک از این سمت عبور می‌کنند. اما مسیر اصلی کشتیرانی، کانال غربی یا «دکت المایون» است که حدود 25 کیلومتر عرض دارد.

عمق این تنگه در بخش شرقی بسیار کم و حدود 30 متر است که برای کشتی‌های غول‌پیکر مناسب نیست. اما کانال غربی عمقی بین 200 تا 310 متر دارد که امکان عبور بزرگترین نفتکش‌ها و کشتی‌های کانتینری جهان را به راحتی فراهم می‌کند.

چرا این تنگه اهمیت استراتژیک دارد؟

اهمیت تنگه باب المندب فقط به جغرافیا محدود نیست؛ این تنگه روی جریان تجارت دریایی و انرژی جهانی هم اثر مستقیم دارد. این مسیر، کوتاه‌ترین راه آبی بین اروپا و آسیا است و بدون این تنگه، کشتی‌ها مجبورند قاره آفریقا را دور بزنند. اهمیت تنگه در تجارت دریایی به حدی است که کاهش ترافیک آن تورم جهانی را افزایش خواهد داد.

کریدورهای دریایی و امنیت منطقه

این تنگه بخشی از یک کریدور راهبردی است که آسیا، آفریقا و اروپا را به هم وصل می‌کند. وقتی در دریای سرخ یا خلیج عدن ناامنی بالا می‌رود، شرکت‌های کشتیرانی برای حفاظت از کشتی و بار، مسیرهای طولانی‌تر را انتخاب می‌کنند. در نتیجه، اهمیت ژئوپلیتیکی باب المندب فقط در نقشه نیست؛ در هزینه بیمه، زمان حمل، قیمت کالا و حتی تصمیم شرکت‌های بزرگ حمل‌ونقل هم دیده می‌شود.

نقش تنگه باب المندب در بازار نفت و تجارت جهانی

وقتی صحبت از اقتصاد به میان می‌آید، آمارها بهتر از کلمات صحبت می‌کنند. تنگه باب المندب و تجارت جهانی پیوندی ناگسستنی دارند.

• حجم نفت عبوری

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، عبور انرژی از باب المندب و نفت جهان ارتباط مستقیم دارد؛ به‌طوری‌که در سال 2023 حدود 8.7 میلیون بشکه در روز از این مسیر عبور می‌کرد، اما این عدد در 2024 تا ماه اوت به میانگین 4.0 میلیون بشکه در روز کاهش یافت. گفته می‌شود در شرایط نرمال، روزانه بین 6 تا 9 میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از این مسیر عبور می‌کند.

• کشتی‌های تجاری و زنجیره تامین

فقط نفتکش‌ها از این مسیر نمی‌گذرند؛ کشتی‌های کانتینری، فله‌بر، حامل خودرو و حتی کشتی‌های حامل کالاهای صنعتی چین و هند هم به آن وابسته‌اند، تا به بازارهای اروپایی برسند. مرکز UNCTAD سازمان ملل، هشدار داده که اختلال در این گذرگاه، زنجیره تامین جهانی را تحت فشار قرار داده و می‌تواند زمان تحویل کالا را افزایش دهد. به زبان ساده، تنگه باب المندب و تجارت جهانی رابطه‌ای مستقیم دارند؛ هر وقفه‌ای در این مسیر، دیر یا زود به بازارهای مصرف هم می‌رسد.

نقش یمن و بحران‌های منطقه در امنیت تنگه

در سال‌های اخیر، نام تنگه باب المندب یمن با اخبار تنش و درگیری گره خورده است. بی‌ثباتی سیاسی و جنگ داخلی در یمن، مستقیماً بر امنیت دریایی این منطقه سایه افکنده است و تسلط نیروهای داخلی یمن بر سواحل غربی این کشور، معادلات امنیتی را تغییر داده است.

Reuters گزارش داده که از 2023 تا 2025، بیش از 100 حمله به کشتی‌ها در دریای سرخ، خلیج عدن و باب المندب ثبت شده و همین موضوع باعث تغییر مسیر بسیاری از ناوگان‌ها شده است.

بازیگران منطقه‌ای و بحران دریای سرخ

در بحران دریای سرخ، فقط یمن مطرح نیست؛ بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی هم درگیرند، چون امنیت این گلوگاه بر قیمت بیمه، سوخت، زمان تحویل و حتی سیاست‌های شرکت‌های بزرگ اثر می‌گذارد. گزارش‌های IMO و Reuters نشان می‌دهد که حتی وقتی سطح حملات کاهش پیدا کرده، بازار کشتیرانی هنوز این منطقه را پرریسک تلقی می‌کند. این یعنی امنیت دریایی در باب المندب، مسئله‌ای فراتر از یک درگیری محلی است.

آیا یمن می‌تواند باب المندب را ببندد؟

از نظر نظامی و جغرافیایی

پاسخ کوتاه این است: بستن کامل و پایدار، بسیار دشوار بوده، اما ایجاد اختلال جدی کاملاً ممکن است. چون تنگه باریک است و مسیرهای عبور محدودند، حمله به کشتی‌ها، تهدید موشکی یا مین‌گذاری می‌تواند ترافیک را به‌شدت کم کند. بنابراین، از نظر عملی، یمن یا گروه‌های مسلح مستقر در آن می‌توانند بسته‌شدن مؤثر ایجاد کنند، حتی اگر از نظر فیزیکی «قفل کامل» رخ ندهد، چراکه آن‌ها موشک‌های کروز ضدکشتی، پهپادها و مین‌های دریایی در اختیار دارند.

از نظر حقوق بین‌الملل

تنگه باب المندب یک آبراه بین‌المللی است و اصل عبور ترانزیتی درباره آن مطرح می‌شود. همین موضوع باعث می‌شود که هرگونه انسداد عمدی، تبعات حقوقی و سیاسی سنگینی داشته باشد. در عمل، هر کشوری که بخواهد چنین مسیری را ببندد، با واکنش قدرت‌های دریایی، فشار دیپلماتیک و هزینه‌های امنیتی بالا روبه‌رو می‌شود.

اگر تنگه باب المندب بسته شود چه می‌شود؟

قیمت نفت و تجارت جهانی

اگر تنگه باب المندب بسته یا حتی به‌طور جدی ناامن شود، نخستین اثر آن روی هزینه حمل‌ونقل و قیمت انرژی دیده می‌شود. انجمن EIA توضیح می‌دهد که بسته‌شدن این مسیر می‌تواند نفتکش‌های خلیج فارس را از رسیدن به کانال سوئز و خط لوله SUMED بازدارد و آنها را ناچار به دور زدن آفریقا کند. چنین تغییری زمان سفر را بالا می‌برد، مصرف سوخت را افزایش می‌دهد و روی قیمت نهایی کالا و نفت فشار می‌گذارد.

مسیرهای جایگزین؛ دماغه امید نیک

جایگزین اصلی، عبور از دماغه امید نیک در جنوب آفریقاست؛ مسیری طولانی‌تر، گران‌تر و کندتر که حدود 10 تا 14 روز به سفر اضافه خواهد کرد. بخشی از نفت عربستان هم می‌تواند از خط لوله شرق – غرب به بندر ینبع منتقل شود و در مصر نیز SUMED بخشی از فشار را کم می‌کند، اما این‌ها جای کل مسیر دریایی را نمی‌گیرند. به همین دلیل، بسته‌شدن باب المندب فقط یک اختلال منطقه‌ای نیست؛ بلکه بر اقتصاد جهان اثر دومینویی می‌گذارد.

مقایسه باب المندب با سایر گلوگاه‌های دریایی

برای درک بهتر، مقایسه‌ای بین این گذرگاه و سایر نقاط استراتژیک می‌انجامیم.

• مقایسه با تنگه هرمز

در مقایسه با تنگه هرمز، باب المندب برای عبور نفت کمتر از هرمز حیاتی نیست، اما از نظر شبکه حمل‌ونقل جهانی همان‌قدر حساس است. طبق آمارها، در سال 2025 از هرمز روزانه حدود 20 میلیون بشکه نفت عبور کرده است؛ یعنی سهمی بسیار بزرگ‌تر از باب المندب. با این حال، باب المندب برای وصل‌کردن این نفت به مسیرهای بعدی مثل سوئز و مدیترانه نقشی کلیدی دارد.

• کانال سوئز و مالاکا

تفاوت تنگه باب المندب و کانال سوئز این است که باب‌المندب یک تنگه طبیعی و سوئز یک کانال مصنوعی است؛ اما هر دو گلوگاه‌اند و به هم وابسته‌اند. از سوی دیگر، تنگه مالاکا (بین اندونزی و مالزی) در شرق آسیا هم یکی از مسیرهای بزرگ تجارت جهانی است و آن را کوتاه‌ترین راه دریایی بین تامین‌کنندگان انرژی خاورمیانه و بازارهای آسیایی می‌دانند. در این قیاس، باب المندب همان نقطه‌ای است که دریای سرخ را به شبکه بزرگ‌تری از کریدورهای جهانی وصل می‌کند.

جمع‌بندی

تنگه باب المندب فقط یک گذرگاه باریک در نقشه نیست؛ یک نقطه فشار ژئوپلیتیکی است که امنیت دریایی، تجارت جهانی، صادرات نفت و زنجیره تامین را به هم گره می‌زند و کلید اتصال اقتصاد شرق و غرب محسوب می‌شود. همان‌طور که در بحران‌های اخیر دیده‌ایم، امنیت دریایی در این نقطه به شدت به ژئوپلیتیک منطقه وابسته است و هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این مسیر، نه تنها قیمت انرژی جهانی را بالا می‌برد، بلکه با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل از مسیرهای جایگزین مانند جنوب آفریقا، موجب ایجاد تورم در اقتصاد جهان می‌شود. در نتیجه، هر تحلیل جدی درباره دریای سرخ، یمن، نفت و مسیرهای کشتیرانی، بدون درک درست از باب المندب ناقص می‌ماند.

— — — — — —

سوالات متداول (FAQ)

تنگه باب‌المندب بین کدام کشورها قرار دارد؟

این گذرگاه در خاورمیانه و شاخ آفریقا واقع شده است. در سمت شرق آن کشور یمن و در سمت غرب آن کشورهای جیبوتی و اریتره قرار دارند.

عمق باب المندب چقدر است؟

عمق در بخش‌های مختلف تنگه فرق می‌کند. بخش شرقی (کانال اسکندر) عمقی حدود 30 متر دارد که نسبتاً کم‌عمق است، اما بخش غربی (دکت المایون) که مسیر اصلی کشتیرانی است، دارای عمقی بالغ بر 310 متر است.

چرا باب مندب مهم است؟

چون این منطقه دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند و کوتاه‌ترین مسیر آبی بین آسیا و اروپا (از طریق کانال سوئز) است. حدود 12 درصد از تجارت جهانی و میلیون‌ها بشکه نفت روزانه از این نقطه عبور می‌کند.

اگر باب المندب بسته شود چه می‌شود؟

کشتی‌ها مجبور می‌شوند برای رسیدن به اروپا، کل قاره آفریقا (دماغه امید نیک) را دور بزنند. این امر باعث افزایش 10 تا 14 روزه زمان سفر، افزایش شدید هزینه‌های حمل‌ونقل، شوک به قیمت نفت و ایجاد تورم در کالاها می‌شود.

آیا یمن می‌تواند این تنگه را ببندد؟

پاسخ هم بله و هم خیر است، زیرا بستن کامل و دائمی تقریبا غیرممکن است؛ اما یمن از نظر نظامی توانایی این را دارد که با حملات موشکی و پهپادی، امنیت منطقه را از بین برده و عملاً تردد کشتی‌های تجاری را متوقف کند.

روزانه چند کشتی از آن عبور می‌کنند؟

عدد ثابت نیست؛ در برآوردهای اخیر، حدود 33 تا 37 کشتی در روز گزارش شده، در حالی که پیش از بحران، سطح عادی بالاتر بود.