قرنهاست که جنگل های هیرکانی شاهد رشد خود و حضور افراد مختلف بوده است، جایی که هر درختی داستانی میلیون ساله دارد. اما این روزها، وقتی به آتش سوزی جنگل های هیرکانی فکر میکنیم، دلمان برای زیبایی و تنوع زیستی آن میسوزد. در این گزارش به آتش سوزی در جنگل های هیرکانی پرداخته و میخواهیم بدانید چرا این میراث جهانی در خطر است. این داستان، داستان ماست؛ داستان حفظ خانهای که نسلها در آن نفس کشیدهاند.
قدمت جنگلهای هیرکانی: موزه زندهای از دوران دایناسورها
تصور کنید قدم به جایی بگذارید که از زمان دایناسورها پابرجا مانده است! جایی که بادهای خزر هنوز همان آوازهای باستانی را زمزمه میکنند. قدمت جنگلهای هیرکانی به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمیگردد، به دوران پالئوژن که زمینشناسان آن را “عصر طلایی” گیاهان پهنبرگ مینامند. این جنگلها، که از پارک ملی هیرکان در آذربایجان شروع شده و تا خراسان شمالی امتداد دارند، تنها بازمانده جنگلهای دوران سوم زمینشناسی در اوراسیا هستند. وسعتشان حدود ۵۵ هزار کیلومتر مربع است؛ ۵۳ درصد در مازندران، ۲۶ درصد در گیلان و ۲۱ درصد در گلستان. از سال ۲۰۱۹، یونسکو آنها را به عنوان میراث جهانی ثبت کرده، نه فقط به خاطر سنشان، بلکه به دلیل تنوع زیستی شگفتانگیزشان.
قدمت جنگلهای هیرکانی فقط یک عدد نیست؛ این جنگلها موزهای زنده از گونههای منقرضشده در جاهای دیگر جهان هستند. بیش از ۱۵۰ گونه درختی مثل راش، ممرز و بلوط، و ۳۰۰ گونه جانوری از پلنگ ایرانی و خرس قهوهای گرفته تا پرندگان نادر مثل دارکوب سبز. این اکوسیستم، ریههای تنفسی شمال ایران است: سالانه میلیونها تن اکسیژن تولید میکند، خاک را حفظ میکند و سیلابها را مهار.
باید دانست که بدون آنها، دریای خزر خشکتر میشود و اقلیم کل کشور داغتر. اما حالا، آتش سوزی جنگل های هیرکانی این گنجینه را تهدید میکند. فکر کنید: اگر این جنگلها نبودند، چقدر از بارانهای نرم شمال و هوای پاک تابستانها را از دست میدادیم؟ این سؤال را با خودتان حمل کنید؛ چون پاسخش، مسئولیت ماست.
چطور آتش سوزی جنگل های هیرکانی شعلهور شد؟
همه چیز از ۱۰ آبان ۱۴۰۴ شروع شد، در دل روستای الیت چالوس، جایی که صخرههای تیز البرز با جنگلهای سرسبز دست میدهند. آتشسوزی جنگل الیت، که بخشی از آتش سوزی جنگل های هیرکانی است، ابتدا محدود به چند نقطه کوچک بود. مردم محلی و نیروهای منابع طبیعی سریع وارد عمل شدند و آتش را مهار کردند. اما خشکی بیسابقه پاییز (خشکترین پاییز صد سال اخیر) و انباشت برگهای خشک راش مثل باروت آماده انفجار عمل کرد. بادهای خزری، که معمولاً نجاتبخش هستند، این بار خیانت کردند و شعلهها را به سمت جنوب و شرق بردند.
تا ۲۴ آبان، آتش سوزی در جنگل هیرکانی دوباره زبانه کشید، این بار وسیعتر. تصاویر ماهوارهای ناسا نشان میدهد که در ۲۵ آبان، دود غلیظی درهها را پوشانده بود. این آتش، نه تصادفی، بلکه نتیجه ترکیبی از عوامل بود: دلیل آتش سوزی جنگل های هیرکانی عمدتاً انسانی و حتی مشکوک است. رئیس سازمان جنگلها رضا افلاطونی، میگوید احتمال ۹۵ درصدی دخالت انسان وجود دارد؛ از شکارچیان غیرمجاز که آتشی برای گرم کردن روشن کرده و خاموش نکردهاند، تا گردشگرانی که زبالههایشان جرقه زده. حتی ردپایی از پوکه فشنگ شکارچیان پیدا شده است.
جنگل هیرکانی چرا سوخت؟ چون ما فراموش کردیم که این جنگل، نه تفریحگاه، بلکه خانه هزاران گونه است. خشکسالی هم نقش داشت: کاهش ۴۰ درصدی بارش، کف جنگلها را ترکخورده کرد و لاشهبرگها را به مخزن باروت تبدیل کرد.
عامل آتش سوزی در هیرکانی: انسانی یا طبیعی؟
حالا بیایید دقیقتر شویم. عامل آتش سوزی در هیرکانی چیست؟ اکثر کارشناسان ۸۰ درصد موارد را به سهلانگاری انسانی نسبت میدهند. شکارچیان غیرمجاز، که برای فرار از محیطبانان آتش میزنند؛ گردشگرانی که کمپ کرده و آتش را بدون خاموش کردن ترک میکنند؛ یا حتی زمینخواران که برای تصرف، عمداً شعله میافروزند. در آتش سوزی جنگل الیت چالوس، بررسیها نشان میدهد شکارچیان احتمالاً مقصر اصلی هستند! یعنی آتشی برای پختن غذا، که باد آن را به جنگل رساند.
عوامل طبیعی هم کم نیستند: وضعیت آتش سوزی جنگل های هیرکانی در پاییز امسال، با گرمای غیرعادی و وزش بادهای شرقی، تشدید شد. انباشت سوخت سطحی (برگها و شاخههای خشک) در هیرکانی، که برخلاف زاگرس پراکنده نیست، آتش را سریع پخش میکند. توپوگرافی صخرهای الیت هم کمک کرد: شیبهای تند، شعلهها را مثل موشک به بالا پرتاب میکردند. اما مسئله به همینجا ختم نمیگردد؛ زیرا اگر تجهیزات هوایی دائمی در مازندران بود، یا اگر آموزشهای پیشگیری بیشتر بود، این فاجعه کمتر میشد.
تلاشهای قهرمانانه برای خاموش کردن آتش سوزی جنگل هیرکانی
در دل این بحران، داستانهای امیدبخش زیادی هست. از همان روز اول، ۲۰۰ نفر از فعالان محیط زیست و مردم محلی با بیل و کیسههای آب به جنگ آتش رفتند. هلال احمر اقامتگاههایی در ارتفاع ۲۵۰۰ متری برپا کرد و بسیج و سپاه هوافضا بالگردهایی فرستادند. تا شنبه ۱ آذر، ۸ بالگرد و ۲ هواپیمای ایلوشین در آسمان الیت چرخ میزدند. سپس ایران درخواست کمک جهانی کرد: ترکیه دو هواپیما و یک بالگرد با ۸ متخصص فرستاد تا مهر آتش سریعتر شود.
وضعیت آتش سوزی در جنگل های هیرکانی تا یکشنبه ۲ آذر، ۸۰ درصد مهار شد. مدیرعامل آتشنشانی تهران گفت بیشتر حریق روی برگهای پاییزی بود و ۷۰-۸۰ درصد درختان به خاطر قد بلندشان سالم ماندهاند. اما کندهسوزیها ادامه دارد، یعنی آتش زیر خاکستر، که بدون باران خاموش نمیشود. در شاهرود هم، ۱۰ هکتار آتشسوزی در جنگل هیرکانی ابر مهار شد، اما فرمانده یگان حفاظت میگوید این موج آتشها “عادی نیست”.
قهرمانان واقعی، جنگلبانانی هستند که شبانهروز در صخرهها میجنگند و در خاموش کردن آتش جنگل های هیرکانی، برخی از آنها آسیبهای جسمی دیدهاند.
آسیبهای آتش سوزی جنگل های هیرکانی: فراتر از سوختن درختان
آتش سوزی جنگل های هیرکانی فقط درخت نسوزاند؛ اکوسیستمی را زخمی کرد. برآورد اولیه این است که ۱۰ تا ۴۰ هکتار نابود شد؛ معادل از دست رفتن ۱۸۰ هکتار پوشش گیاهی در منطقه حفاظتشده چهارباغ. تنوع زیستی نیز ضربه خورد: زیستگاه پلنگها و شوکاها مختل شد و خاک حاصلخیز هیرکانی که میلیونها سال طول کشید تا شکل بگیرد، در معرض فرسایش قرار گرفت.
از نظر اقلیمی، هیرکانی جذبکننده کربن است؛ سوختنش، انتشار CO2 را افزایش میدهد و به گرم شدن زمین دامن میزند. جوامع محلی، که از میوههای وحشی و عسل جنگلی امرار معاش میکنند، حالا بیکارند. حیاتوحش هم کم آسیب ندید؛ تصور کنید خرس قهوهای بدون پناهگاه، یا پرندگان بدون لانه. این آسیبها، نه فقط محلی، بلکه ملی است: بدون هیرکانی، سیلابهای البرز شدیدتر و بارانهای شمال کمتر میشود.
از دید جهانی، هیرکانی بخشی از میراث بشری است. آتشش، هشداری به تغییرات اقلیمی است: خشکسالیهای مداوم، فصل آتش را طولانیتر کرده است. در گلستان، ۴۵۰ هزار هکتار هیرکانی در خطرند و هشدارهای ماهوارهای از احتمال آتش بیشتر در آینده خبر میدهند.
آخرین وضعیت آتش سوزی در جنگل های هیرکانی
تا امروز ۶ آذر ماه، وضعیت آتش سوزی در جنگل هیرکانی امیدوارکننده است. در الیت، ۹۰ درصد مهار شده؛ فقط لکهگیری باقی مانده است. در شاهرود و گلستان، آتش کامل خاموش شد. اما خطر کندهسوزی و بادهای زمستانی هست. نیروهای زمینی هنوز در حال گشتزنیاند و ممنوعیت تورهای طبیعتگردی تا باران ادامه دارد. ناسا تصاویر جدیدی منتشر کرده: دود کمتر، اما زخمها مشهودند.
هیرکانی میراث ماست؛ بیایید نجاتش دهیم
به گزارش مجله اینترنتی بدونید، آتش سوزی جنگل های هیرکانی درسی تلخ بود: از ۱۰ آبان تا امروز، ما فهمیدیم چقدر شکنندهایم. اما این پایان نیست؛ آغاز بیداری است. هیرکانی، با قدمت عظیم چند میلیون ساله، تنفسگاه ایران است. بیایید با هم، نه فقط خاموش بلکه حفظ کنیم. برای تکرار از آتش سوزی در جنگل های عزیزمان از هیرکانی گرفته تا زاگرس، چند نکته را بسپاریم. اول: آگاهی. هرگز آتش روشن نکنید و اگر کردید، با آب و خاک خاموش کنید. دوم: حمایت. به کمپینهای کاشت نهال بپیوندید حتی یک درخت. سوم: فشار اجتماعی. مطالبههای اجتماعی برای حفاظت از جنگلها را دنبال کنید.
خواندن این مقاله را از دست ندهید: معرفی جنگلهای شمال ایران + نقشه
