آیا اینترنت چینی در حال اجراست؟

طی هفته‌های اخیر و با توجه به مسائل امنیتی، شاهد قطع اینترنت در کشور بودیم و حالا کم‌کم، اتصال به اینترنت داخلی و جهانی در حال انجام است. وقتی اینترنت کند می‌شود، بعضی سایت‌ها باز نمی‌شوند یا یک سرویس ناگهان از دسترس خارج می‌شود، معمولاً یک سؤال خیلی سریع بین کاربران می‌چرخد: «نکنه دارن اینترنت رو چینی می‌کنن؟»

اینترنت چینی مسئله و سؤال جدیدی نیست، اما هر بار که محدودیت‌ها بیشتر می‌شود یا دسترسی‌ها شکل عجیبی پیدا می‌کند، دوباره جان می‌گیرد. بعضی‌ها با اطمینان می‌گویند «تقریباً اجرا شده»، بعضی دیگر می‌گویند «اصلاً شدنی نیست». واقعیت اما، نه کاملاً این است و نه آن. برای اینکه بفهمیم آیا واقعاً اینترنت چینی در حال اجراست یا نه، باید اول کمی از فضای شایعه فاصله بگیریم و دقیق‌تر نگاه کنیم.

¶ اینترنت چینی نام طرحی است که بر روی 2 مورد تمرکز دارد. یکی کنترل دقیق اطلاعات و دیگری فیلترینگ شدید.

اینترنت چینی دقیقاً یعنی چه؟

وقتی از اینترنت مدل چینی حرف می‌زنیم، معمولاً منظور یک چیز مشخص نیست. این اصطلاح بیشتر یک برچسب عمومی است برای مجموعه‌ای از ویژگی‌ها، مثل:

• فیلترینگ گسترده و هوشمند

• کنترل شدید ترافیک داخلی و خارجی

• جایگزینی سرویس‌های خارجی با نمونه‌های داخلی

• نظارت ساختاریافته بر جریان اطلاعات

در چین، این ساختار سال‌هاست به‌صورت یک سیستم کامل و یکپارچه پیاده‌سازی شده؛ چیزی که به آن «دیوار بزرگ آتش» می‌گویند. اما مهم است بدانیم این مدل فقط فیلتر چند سایت نیست؛ یک اکوسیستم کامل است که از زیرساخت، قانون، فرهنگ دیجیتال و اقتصاد بومی پشتیبانی می‌شود.

چرا اصلاً این سؤال در ایران مطرح می‌شود؟

دلیل آن فقط فیلتر شدن یک اپلیکیشن یا کندی اینترنت نیست. این نگرانی معمولاً زمانی پررنگ می‌شود که چند نشانه هم‌زمان دیده می‌شوند:

• اختلال‌های سراسری یا منطقه‌ای

• قطع یا محدود شدن پلتفرم‌های پرکاربرد

• تأکید بر «اینترنت ملی» یا «شبکه داخلی»

• افزایش نقش سرویس‌های بومی به‌جای خارجی

برای کاربری که هر روز با اینترنت کار می‌کند، کنار هم قرار گرفتن این نشانه‌ها طبیعی است که این تصور را بسازد: «شاید داریم به سمت مدل چین می‌ریم.» اما آیا این برداشت دقیق است؟

اینترنت چینی چگونه مطرح شد؟

طی سال‌های قبل و همزمان با انعقاد معاهده 25 ساله ایران و چین، بخش‌هایی از آن معاهده مرتبط با موضوع اینترنت مشخص شد؛ اما نمی‌توانیم دقیق بگوییم که چین چه خدماتی در زمینه اینترنت به ایران ارائه خواهد کرد. وزیر ارتباطات اسبق در مصاحبه‌ای تایید کرده بود که یکی از بندهای توافقنامه ایران و چین در حوزه فناوری ارتباطات است و اظهار داشته که در همکاری با کشورهای مختلف از جمله چین، توسعه فناوری‌های لازم برای حوزه 5g و کیفیت ارتباطات ثابت را در برنامه‌های خود قرار داده‌ایم.

شباهت‌ها؛ آنچه باعث این تصور می‌شود

نمی‌شود انکار کرد که برخی شباهت‌های ظاهری وجود دارد. مثلاً:

• تلاش برای تقویت سرویس‌های داخلی

• محدودیت دسترسی به بعضی پلتفرم‌های خارجی

• کنترل بیشتر روی مسیرهای ارتباطی بین‌المللی

این‌ها همان نقاطی هستند که ذهن افراد جامعه را به سمت مقایسه با چین می‌برد. مخصوصاً وقتی گفته می‌شود «این کار برای امنیت، مدیریت یا استقلال دیجیتال انجام می‌شود»، شباهت زبانی هم ایجاد می‌گردد؛ اما شباهت ظاهری، الزاماً به معنی یکسان بودن مسیر نیست.

تفاوت‌های اساسی که معمولاً نادیده گرفته می‌شوند

اینجا جایی است که بحث جدی می‌شود. اجرای اینترنت به سبک چین، فقط تصمیم سیاسی یا فنی نیست. چند تفاوت مهم وجود دارد که اغلب در بحث‌های عمومی دیده نمی‌شود:

1. زیرساخت لازم برای اینترنت چینی

چین سال‌هاست روی زیرساخت مستقل، دیتاسنترهای عظیم و شرکت‌های بومی قدرتمند سرمایه‌گذاری کرده. اینترنت آن‌ها «داخلی‌محور» است، نه فقط «محدود». اما در کشور ما که دسترسی به شبکه 5g و پهنای باند مناسب نیز چندان میسر نیست، می‌توان گفت که زیرساخت لازم وجود ندارد و یا حداقل ما از آن خبر نداریم.

2. اکوسیستم خدمات

در چین، قبل از حذف یا محدود کردن سرویس‌های خارجی، جایگزین‌های داخلی قدرتمند شکل گرفته‌اند؛ موتور جست‌وجو، پیام‌رسان، فروشگاه، شبکه اجتماعی، پرداخت و حتی نقشه.

3. عادت کاربران

کاربران چینی از ابتدا با همان اکوسیستم رشد کرده‌اند. تغییر ناگهانی سبک مصرف دیجیتال در جامعه‌ای که سال‌ها با سرویس‌های جهانی زندگی کرده، به این سادگی نیست.

این تفاوت‌ها باعث می‌شود اجرای کامل مدل چینی، حداقل در کوتاه‌مدت، بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی باشد که در شایعات گفته می‌شود و آنچه که ما امروز تجربه کرده و می‌بینیم، قطعی کامل اینترنت به زبان ساده است.

پس واقعاً چه چیزی در حال اتفاق افتادن است؟

اگر بخواهیم واقع‌بین باشیم، آنچه دیده می‌شود بیشتر شبیه حرکت به سمت کنترل بیشتر است، نه اجرای کامل یک مدل مشخص مثل اینترنت چینی!

به‌عبارت دیگر:

• نه اینترنت کاملاً آزادتر شده

• نه یک اینترنت بسته و یکپارچه شبیه چین شکل گرفته

ما بیشتر با یک وضعیت میانی روبه‌رو هستیم؛ حالتی که در آن سیاست‌گذاری‌ها واکنشی، مقطعی و گاهی ناهماهنگ به نظر می‌رسند. این وضعیت، خودش باعث افزایش شایعه و نگرانی می‌شود.

چرا این ابهام برای کاربران آزاردهنده است؟

مشکل اصلی فقط محدودیت نیست؛ نبود شفافیت است. وقتی کاربر نداند قرار است چه اتفاقی بیفتد، طبیعی است که بدترین سناریو را در ذهنش بسازد.

برای کسی که:

• کسب‌وکار آنلاین دارد

• تولید محتوا می‌کند

• یا حتی فقط مصرف‌کننده جدی اینترنت است

نامعلوم بودن آینده، از خود محدودیت هم آزاردهنده‌تر است.

آیا می‌توان گفت «اینترنت چینی اجرا شده»؟

اگر دقیق صحبت کنیم، پاسخ کوتاه این است: نه، به آن معنا اجرا نشده. اما پاسخ کامل‌تر این است: برخی سیاست‌ها و تصمیم‌ها شاید الهام‌گرفته از مدل‌های کنترلی دیگر کشورها باشد، اما اجرای کامل و ساختاری اینترنت چینی، نیازمند شرایطی است که فعلاً به‌طور کامل وجود ندارد.

این تفاوت ظریف، همان چیزی است که در بحث‌های عمومی معمولاً گم می‌شود.

آیا چین به اینترنت ایران کمک می‌کند؟

سوی دیگر این مسئله و صحبت‌های مسئولین، نکته‌ای است که باعث شده تا بحث اینترنت چینی را بسیاری از جامعه بپذیرند. به عنوان مثال، طی سال‌های قبل و همزمان با مطرح شدن بحث صیانت از حقوق کاربران فضای مجازی، محمود نبویان، رئیس کمیسیون اصل 90 مجلس اظهار داشت: «ما بر فضای مجازی، موتورهای جستجو، پیامرسان‌های اجتماعی و پیام‌های الکترونیکی حاکمیتی نداریم. فضای مجازی اما برای ما بسیار مهم است که بتوانیم با همکاری چین فضای سایبری خود را مدیریت کنیم.»

آیا فیلترشکن‌ها در چین فعال هستند؟

علیرغم افسانه‌هایی که در رسانه‌ها درباره فیلترینگ اینترنت در چین منتشر شده است، کاربران این کشور از همه ابزارها برای رسیدن به اینترنت آزاد استفاده می‌کنند. آن‌ها با استفاده از فیلترشکن دائما در حال جنگ با فایروال بزرگ هستند و این فایروال هر روز با آپدیت‌ها و امکانات سخت‌افزاری و بودجه‌های کلان فیلترشکن‌ها را شناسایی و فیلتر می‌کند.

¶ پروژه فیلترینگ اینترنت در چین، حدوداً در سال 1998 آغاز شد و بعدها فایروال بزرگ از دل این پروژه بیرون آمد. این دیوار یکی از پیچیده‌ترین سیستم‌های فیلترینگ اینترنت و سانسور محتوا در جهان است. گفته می‌شود دو میلیون نفر توسط دولت برای نظارت بر شبکه‌های اجتماعی، خدمات بلاگ یا پیشرفت فیلترینگ در آن کشور استخدام شده‌اند.

مردم چین بالاخره راهی برای استفاده از اینترنت رایگان و دور زدن فیلتر کردن دائمی پیدا خواهند کرد؛ اما مشکل اینجاست که چینی‌ها این پروژه را حدود 27-28 سال پیش آغاز کردند، یعنی زمانی که اقتصاد این کشور اصلاً وابسته به اینترنت نبود.

آینده چه می‌شود؟

هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بگوید مسیر اینترنت دقیقاً به کجا می‌رسد. اما تجربه نشان داده اینترنت، برخلاف تصور، فقط یک ابزار فنی نیست؛ بخشی از زندگی، اقتصاد و فرهنگ شده است. هر تصمیمی که گرفته شود، ناچار است با این واقعیت کنار بیاید:

1. کاربران تطبیق پیدا می‌کنند

2. مسیرهای جایگزین ساخته می‌شود

3. و اینترنت همیشه راهی برای تغییر شکل پیدا می‌کند

شاید شکل دسترسی‌ها عوض شود، شاید نام‌ها تغییر کنند، اما نیاز انسان به ارتباط، آگاهی و حضور آنلاین، چیزی نیست که به‌سادگی حذف شود. مسئله مهم حذف بسیاری از سایت‌ها از موتور جستجوی گوگل است که کسب‌وکارهای اینترنتی را به علاوه سئوکاران، مختلف کرده و مشخص نیست چه اتفاقی برای آن‌ها خواهد افتاد. در این بین رسانه‌ها و فروشگاه‌های تازه تاسیس نیز نمی‌توانند در الگوریتم سندباکس گوگل بررسی شده و در نتایج ظاهر شوند.

جمع‌بندی اینترنت چینی

در مجله اینترنتی بدونید به یک موضوع مهم این روزها یعنی اینترنت چینی پرداختیم. در مجموع می‌توان گفت بررسی آنچه که مشاهده می‌کنیم، نشان از سیستمی پیچیده است که یک سیستم رفتاری شبیه به سیستم فیلترینگ اینترنت در چین می‌باشد.

در سوی دیگر، سؤال «آیا اینترنت چینی در حال اجراست؟» بیشتر از آنکه یک سؤال فنی باشد، یک نگرانی اجتماعی است. نگرانی از محدود شدن، از نامعلوم بودن آینده و از تغییر ناگهانی سبکی از زندگی که به اینترنت گره خورده. پاسخ قطعی‌ای وجود ندارد، اما شاید مهم‌تر از پاسخ، این باشد که چطور با این تغییرات روبه‌رو می‌شویم؛ با ترس، با شایعه، یا با درک دقیق‌تر واقعیت‌ها. این چیزی است که هنوز درباره‌اش باید بیشتر فکر کرد.

← بیشتر بخوانید: فاز جدید فیلترینگ اینترنت؛ چرا وصل میشه ولی کار نمیکنه؟